İçeriğe geç
Eğitim, psikoloji, rehberlik ve yaşam için bilgi ve araçlarPsikolojik Danışman Ahmet Usta’nın kişisel yayın platformu

Üniversite rehberi: araçlar ve rehberler

Üniversiteler ve Tercih Rehberleri

  • Türkiye Üniversiteleri İletişim Rehberi
  • Türkiye Üniversiteleri Akademik Kadro Rehberi

Yurt, Barınma ve Burs Rehberleri

KYK aracı yayında · diğer yurt rehberleri hazırlanıyor
  • KYK Yurt Arama Motoru
  • Türkiye Özel Öğrenci Yurtları Rehberi
  • Üniversitelere Ait Öğrenci Yurtları ve Konukevleri Rehberi

Askerî Okullar, Polis Okulları ve Kamu Kariyeri

Hazırlanıyor / Planlanıyor
  • Askerî Okullar Rehberi
  • Polis Okulları Rehberi
  • KPSS Rehberi

Sınavlar, Üniversite Yaşamı ve Kariyer Planlaması

Hazırlanıyor / Planlanıyor
  • ÖSYM Sınav Takvimi ve Başvuru Rehberi
  • ALES, YDS ve YÖKDİL Rehberi
  • Üniversite Kampüsleri ve Ulaşım Rehberi

Tüm rehber başlıklarını site haritasında inceleyin →

Resmî verileri kontrol edin: ÖSYM ve YÖK Atlas. Tercih kararı için ilgili yılın ÖSYM kılavuzu ve üniversitelerin güncel duyuruları esastır.

Diğer Kılavuz Araçlar

YKS çalışma kılavuzları, ölçekler ve kariyer kılavuzları.

Tüm yayımlanmış sayfalar ve yazılar →

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir? Belirtileri, Tanısı ve Destek Yolları

Bir öğrencinin dikkatini sürdürme, hareketliliğini düzenleme ve dürtülerini kontrol etme güçlüklerini simgeleyen üç bölümlü görsel. DEHB'nin farklı belirti alanları çizimlerle anlatılıyor.

Bir öğrencinin matematik dersinde soru çözmeye başladığını düşünün.

Sorunun yönergesini okuyor, verilen bilgileri belirliyor ve çözüm için gerekli işlemleri yapmaya başlıyor. Ancak kısa süre sonra sınıftaki bir konuşma dikkatini çekiyor.

Tekrar soruya döndüğünde hangi işlemi yapacağını hatırlamakta zorlanıyor. Yeniden çalışmaya başladığında ise yönergenin ikinci bölümünü atlıyor.

Ders sonunda birkaç soruyu doğru çözmüş olmasına rağmen çalışmasını tamamlayamıyor.

Bu öğrencinin davranışını yalnızca “Dikkatsiz.” diyerek açıklamak yeterli midir?

Öğrenci konuyu yeterince öğrenmediği için mi zorlanıyor? Yönergeler mi karmaşık? Sınıftaki uyaranlar mı dikkatini dağıtıyor? Yeterince uyumamış olabilir mi? Yoksa farklı ortamlarda da devam eden, daha kapsamlı bir dikkat ve davranış düzenleme güçlüğü mü yaşıyor?

Bu sorular önemlidir. Çünkü dikkatini toplamakta zorlanmak ile dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğuna (DEHB) sahip olmak aynı şey değildir.

DEHB'yi anlamak için yalnızca bir davranışın görülmesine değil, belirtilerin ne zaman başladığına, ne kadar sürdüğüne, hangi ortamlarda ortaya çıktığına ve kişinin günlük yaşamını nasıl etkilediğine bakmak gerekir.

Bu yazıda DEHB'nin belirtilerini, olası nedenlerini, bilimsel tanı ve tedavi yaklaşımlarını, çocukluk ve yetişkinlik dönemindeki görünümlerini ve eğitim ortamında uygulanabilecek destekleyici yöntemleri inceliyoruz.

Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB) Nedir?

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB), dikkatsizlik ve/veya hiperaktivite-dürtüsellik belirtileriyle tanımlanan, çocukluk döneminde başlayan nörogelişimsel bir bozukluktur.

Nörogelişimsel bozukluklar, gelişim sürecinde ortaya çıkan ve bilişsel, davranışsal ya da günlük yaşam işlevlerini etkileyebilen durumları kapsar.

DEHB'de kişi dikkatini sürdürmekte, görevlerini düzenlemekte, hareketliliğini bulunduğu ortama uygun biçimde yönetmekte veya dürtüsel tepkilerini denetlemekte güçlük yaşayabilir.

Ancak herkes aynı belirtileri göstermez.

Bazı bireylerde dikkatsizlik, bazılarında hiperaktivite ve dürtüsellik, bazılarında ise her iki belirti grubu birlikte öne çıkar.

National Institute of Mental Health (NIMH, 2024), DEHB belirtilerinin çocuklukta başladığını, ergenlik ve yetişkinlikte de devam edebildiğini ve okul, iş, sosyal ilişkiler ile günlük sorumluluklar üzerinde etkili olabildiğini belirtmektedir.

Burada önemli bir ayrım vardır: DEHB'nin nörogelişimsel bir bozukluk olarak tanımlanması, belirli bir kişinin bütün davranışlarının yalnızca beyin işleyişinden kaynaklandığı anlamına gelmez.

Belirtilerin günlük yaşamda nasıl ortaya çıktığı; bireyin gelişimsel özellikleri, görevlerin niteliği, çevresel koşullar ve eşlik eden güçlüklerle birlikte değerlendirilmelidir.

DEHB'nin Temel Belirtileri Nelerdir?

DEHB belirtileri üç temel alanda incelenir: Dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik.

Bu alanlar birbiriyle ilişkili olabilir ancak aynı şeyi ifade etmez.

Dikkatsizlik Belirtileri

Dikkatsizlik, yalnızca çevredeki olaylara bakmamak veya bir konuya yeterince ilgi göstermemek değildir.

Dikkatin belirli bir göreve yönlendirilmesi, görev sırasında sürdürülmesi, gerekli bilgilerin izlenmesi ve günlük işlerin düzenlenmesiyle ilgili güçlükleri kapsayabilir.

Dikkatsizlik belirtileri yaşayan kişi:

  • Çalışırken önemli ayrıntıları gözden kaçırabilir.

  • Uzun süre dikkat gerektiren etkinliklerde zorlanabilir.

  • Başladığı görevleri tamamlayamayabilir.

  • Birden fazla basamaktan oluşan yönergelerin bazı bölümlerini atlayabilir.

  • Günlük sorumluluklarını veya teslim tarihlerini unutabilir.

  • Eşyalarını sık kaybedebilir.

  • İlgisiz uyaranlara kolaylıkla yönelebilir.

  • Yapacağı işleri planlamakta ve öncelik sırasına koymakta zorlanabilir.

  • Uzun süre zihinsel çaba gerektiren görevlerden kaçınabilir.

Ancak bu davranışlardan birkaçını zaman zaman göstermek olağandır.

Klinik açıdan önemli olan; belirtilerin sürekliliği, gelişim düzeyine göre belirginliği ve kişinin işlevselliğini olumsuz etkilemesidir.

Hiperaktivite Belirtileri

Hiperaktivite, kişinin gelişim düzeyine veya bulunduğu ortamın koşullarına göre belirgin düzeyde aşırı hareketlilik göstermesidir.

Örneğin kişi:

  • Otururken ellerini veya ayaklarını sürekli hareket ettirebilir.

  • Oturmasının beklendiği durumlarda yerinden kalkabilir.

  • Sessiz etkinliklere katılmakta zorlanabilir.

  • Sürekli hareket etme gereksinimi hissedebilir.

  • Gereğinden fazla konuşabilir.

  • Sakin kalmasının beklendiği durumlarda belirgin huzursuzluk yaşayabilir.

Hiperaktivite her yaşta aynı biçimde görülmeyebilir.

Çocuklarda fiziksel hareketlilik daha dikkat çekici olabilirken ergenlerde ve yetişkinlerde içsel huzursuzluk veya sürekli hareket etme isteği ön plana çıkabilir.

Bu nedenle yetişkinlikte belirgin hareketliliğin azalması, bütün DEHB belirtilerinin ortadan kalktığını göstermez.

Dürtüsellik Belirtileri

Dürtüsellik, kişinin bir tepkiyi ertelemekte, sırasını beklemekte veya davranışını yeterince düzenlemekte zorlanmasıyla ilişkili olabilir.

Örneğin kişi:

  • Soru tamamlanmadan yanıt verebilir.

  • Başkalarının konuşmasını kesebilir.

  • Sırasını beklemekte güçlük yaşayabilir.

  • Başkalarının etkinliklerine uygun olmayan biçimde katılabilir.

  • Düşünmek veya beklemek gereken durumlarda aceleci davranabilir.

Ancak kişinin zaman zaman sabırsız davranması veya düşünmeden karar vermesi tek başına dürtüsellik belirtisi olarak yorumlanmamalıdır.

Davranışın sıklığı, gelişim düzeyine uygunluğu ve oluşturduğu güçlük önemlidir.

DEHB'nin Farklı Görünümleri Var mıdır?

DEHB'nin klinik sınıflandırmasında üç temel görünüm bulunur.

Dikkatsizliğin Baskın Olduğu Görünüm

Dikkati sürdürme, organizasyon, unutkanlık ve görevleri tamamlama güçlükleri daha belirgindir.

Kişide aşırı hareketlilik dikkat çekici olmayabilir. Bu nedenle bazı bireylerin yaşadığı güçlükler çevre tarafından daha geç fark edilebilir.

Hiperaktivite-Dürtüselliğin Baskın Olduğu Görünüm

Aşırı hareketlilik, sabırsızlık, sırasını beklemekte zorlanma ve dürtüsel tepkiler ön plana çıkar.

Dikkatsizlik belirtileri tanı ölçütlerini karşılayacak düzeyde bulunmayabilir.

Birleşik Görünüm

Dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik belirti grupları birlikte belirgin düzeydedir.

Bu üç görünüm, kişilerin yaşamları boyunca değişmeden aynı grupta kalacakları anlamına gelmez.

Belirtilerin dağılımı ve şiddeti gelişim süreciyle birlikte değişebilir.

Hareketli Olmak veya Dikkatin Dağılması DEHB Anlamına Gelir mi?

Hayır.

Dikkat güçlüğü, birçok farklı nedenle ortaya çıkabilen bir durumdur.

Yetersiz uyku, kaygı, depresyon, yoğun stres, öğrenme eksikleri, görme veya işitmeyle ilgili sorunlar ve bazı tıbbi durumlar dikkat süreçlerini etkileyebilir.

Sınıftaki gürültü, uzun yönergeler, öğrenme hedefinin belirsizliği veya öğrencinin bilgi düzeyine uygun olmayan görevler de çalışmayı zorlaştırabilir.

Aynı Davranışın Arkasında Farklı Güçlükler Bulunabilir

Üç öğrencinin matematik dersinde dikkatini sürdürmekte zorlandığını düşünelim.

Birinci öğrenci: Önceki gece yeterince uyumamıştır. Gün boyunca yorgunluk yaşamakta ve derse odaklanmakta zorlanmaktadır.

İkinci öğrenci: Yeni konunun gerektirdiği temel matematik bilgilerini yeterince öğrenmemiştir. Yönergeyi okuduğunda hangi işlemi yapacağını bilememektedir.

Üçüncü öğrenci: Uzun süredir farklı derslerde, evde ve günlük sorumluluklarında dikkatini sürdürme, görevleri düzenleme ve tamamlama güçlükleri yaşamaktadır.

Her üç öğrencinin davranışı dışarıdan benzer görünebilir.

Ancak güçlüğün olası nedenleri aynı değildir.

İlk öğrencinin öncelikli gereksinimi uyku ve dinlenme koşullarının değerlendirilmesi olabilir. İkinci öğrenciye eksik ön bilgilerin öğretilmesi gerekebilir. Üçüncü öğrencinin yaşadığı güçlükler ise daha kapsamlı bir klinik değerlendirme gereksinimini düşündürebilir.

Bu örnekler kurgusaldır ve tanı koydurmaz.

Günlük dikkat güçlüklerinin farklı nedenlerini daha kapsamlı incelemek için İnsana Bakınca'daki Dikkat Dağınıklığı Neden Olur? Dikkati Yönetme Yolları yazısına da başvurabilirsiniz.

DEHB değerlendirmesinde belirleyici olan, tek bir davranış değil; belirtilerin örüntüsü, sürekliliği, gelişimsel özellikleri ve günlük yaşam üzerindeki etkileridir.

DEHB Tanısı Nasıl Konulur?

DEHB tanısı, yetkin sağlık uzmanları tarafından yürütülen kapsamlı klinik değerlendirmeyle konulur.

Değerlendirmede kişinin gelişimsel öyküsü, belirtilerin başlangıcı, yaşandığı ortamlar, süresi ve günlük yaşam üzerindeki etkileri incelenir.

DSM-5-TR çerçevesindeki temel ölçütler arasında şunlar bulunur:

  • Belirtilerin en az altı ay boyunca devam etmesi

  • Belirtilerin gelişim düzeyine göre uygun olmayan düzeyde bulunması

  • Birkaç dikkatsizlik veya hiperaktivite-dürtüsellik belirtisinin 12 yaşından önce mevcut olması

  • Birkaç belirtinin ev, okul, iş veya sosyal ortamlar gibi en az iki farklı ortamda görülmesi

  • Belirtilerin sosyal, akademik veya mesleki işlevselliği olumsuz etkilemesi

  • Belirtilerin başka bir ruhsal bozuklukla daha iyi açıklanmaması

Belirti sayısı açısından da yaşa bağlı ölçütler bulunur.

DSM-5-TR'ye göre 17 yaşından küçüklerde ilgili belirti grubunda en az altı; 17 yaş ve üzerindekilerde ise en az beş belirti aranır.

Ancak bu sayıların karşılanması tek başına DEHB tanısı konulduğu anlamına gelmez.

Belirtilerin klinik niteliği, farklı ortamlardaki görünümü ve işlevsellik üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilmelidir.

Öğretmen ve Aile Gözlemleri Neden Önemlidir?

Öğretmen, öğrencinin sınıf içindeki davranışlarını gözlemleyebilir. Aile ise günlük yaşam, ev sorumlulukları ve farklı ortamlardaki işlevsellik hakkında bilgi sağlayabilir.

Klinik değerlendirmede bu bilgiler kişinin kendi anlatımı ve diğer değerlendirme bulgularıyla birlikte ele alınabilir.

Örneğin bir öğrencinin yalnızca matematik dersinde zorlanması ile farklı derslerde, evde ve sosyal etkinliklerde uzun süredir benzer güçlükler yaşaması aynı durum değildir.

Bununla birlikte farklı ortamlardan bilgi almak, yalnızca birden fazla kişinin aynı görüşü bildirmesini sağlamak amacıyla yapılmaz. Ortamlar arasındaki farklılıkların anlaşılması da değerlendirmeye katkıda bulunur.

Dikkat Testleri ve Ölçekler DEHB Tanısı Koyabilir mi?

Tek başlarına hayır.

DEHB değerlendirmesinde standartlaştırılmış davranış derecelendirme ölçekleri, belirti kontrol listeleri ve gerekli görüldüğünde bilişsel değerlendirme araçları kullanılabilir.

Bu araçlar belirtilerin sistematik biçimde incelenmesine yardımcı olabilir.

Ancak bir dikkat testinden düşük puan almak veya bir belirti ölçeğinde yüksek puan elde etmek kesin DEHB tanısı anlamına gelmez.

Benzer şekilde bir öğrencinin belirli bir testte başarılı olması da diğer klinik bulgular değerlendirilmeden DEHB olasılığını dışlamaz.

Bazı dijital araçlar klinik değerlendirmeye ek bilgi sağlayabilir. Örneğin NICE, belirli yaş gruplarında QbTest'in tanı sürecine yardımcı olarak kullanılmasına ilişkin öneriler yayımlamıştır.

Ancak bu tür araçlar da kapsamlı klinik değerlendirmenin yerine geçmez.

DEHB Başka Hangi Durumlarla Karışabilir?

Uyku bozuklukları, kaygı bozuklukları, depresyon, özgül öğrenme bozuklukları ve bazı fiziksel sağlık sorunları dikkat güçlüğüyle ilişkili olabilir.

Ayrıca DEHB, bazı ruhsal veya gelişimsel durumlarla birlikte de bulunabilir.

Bu nedenle klinik değerlendirme yalnızca DEHB belirtilerini saymaya değil, alternatif açıklamaların ve eşlik eden durumların incelenmesine de dayanmalıdır.

DEHB Çocukluk, Ergenlik ve Yetişkinlikte Nasıl Görülür?

DEHB, gelişim dönemlerine göre farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Ancak her birey için geçerli tek bir gelişim örüntüsü bulunmaz.

Çocukluk Dönemi

Çocuklarda yerinde oturmakta zorlanma, aşırı hareketlilik, dikkatini sürdürme güçlüğü, yönergeleri takip edememe ve sırasını beklemekte zorlanma daha belirgin olabilir.

Okul yaşamına başlanmasıyla birlikte yönergeleri izleme, görevleri tamamlama ve grup etkinliklerine katılma gibi beklentiler artar.

Bu durum bazı güçlükleri daha görünür hâle getirebilir.

Ancak hareketli olmak çocukluk döneminin olağan özelliklerinden biri de olabilir. Bu nedenle davranışlar yaşa ve gelişim düzeyine göre değerlendirilmelidir.

Ergenlik Dönemi

Ergenlikte belirgin fiziksel hareketlilik bazı kişilerde azalabilir.

Buna karşılık içsel huzursuzluk, zaman yönetimi güçlükleri, görevleri planlama sorunları ve dürtüsel davranışlar devam edebilir.

Örneğin bir öğrenci ders konularını öğrenebiliyor ancak uzun süreli projelerini planlamakta, teslim tarihlerini izlemekte veya görevlerini zamanında tamamlamakta zorlanıyor olabilir.

Akademik beklentiler arttıkça bu güçlükler daha belirgin hâle gelebilir.

Yetişkinlik Dönemi

Yetişkinlerde DEHB belirtileri çalışma yaşamı, günlük sorumluluklar, randevuların hatırlanması, görevlerin tamamlanması ve kişiler arası ilişkilerde kendini gösterebilir.

Bazı bireylerde fiziksel hareketlilikten çok huzursuzluk, unutkanlık, organizasyon sorunları veya dikkatini düzenleme güçlükleri öne çıkabilir.

DEHB tanısı yetişkinlikte ilk kez konulabilir.

Ancak yetişkinlikte tanı almak, belirtilerin mutlaka yetişkinlikte başladığı anlamına gelmez.

Çocukluk döneminde yeterince fark edilmeyen güçlükler, artan yaşam sorumluluklarıyla daha belirgin hâle gelmiş olabilir.

DEHB Kızlarda ve Kadınlarda Daha Zor Fark Edilebilir mi?

Bazı durumlarda evet.

Belirgin aşırı hareketlilik ve dürtüsellik göstermeyen, ancak dikkatsizlikle ilişkili önemli güçlükler yaşayan bireylerin belirtileri çevre tarafından yeterince fark edilmeyebilir.

NIMH, kızların ve kadınların dikkatsizliğin baskın olduğu görünümle tanı alma eğiliminin daha yüksek olduğunu belirtmektedir.

Bununla birlikte bu durum, bütün kızlarda yalnızca dikkatsizlik veya bütün erkeklerde hiperaktivite görüldüğü anlamına gelmez.

Değerlendirme bireysel belirtilere dayanmalıdır.

DEHB Yetişkinlikte Devam Eder mi?

DEHB belirtilerinin yaşla birlikte değişebildiği bilinmektedir. Ancak belirtilerin ne ölçüde devam ettiği, kullanılan tanı ve iyileşme ölçütlerine göre farklılık gösterebilir.

Faraone, Biederman ve Mick'in (2006) izlem araştırmalarını birleştiren meta-analizinde, yaklaşık 25 yaşında tam tanı ölçütlerini karşılamaya devam edenlerin tahmini oranı %15 olarak bildirilmiştir.

Kısmi düzelme gösteren ancak belirtileri devam eden kişiler de değerlendirmeye alındığında oran yaklaşık %65'e yükselmiştir.

Bu iki değer farklı devamlılık tanımlarına dayanmaktadır.

Dolayısıyla bunları “DEHB'li çocukların yalnızca %15'inde bozukluk sürer.” veya “%65'inde aynı belirtiler kesin devam eder.” biçiminde yorumlamak doğru değildir.

Daha sonraki araştırmalar, belirtilerin zaman içindeki değişkenliğini değerlendirmiştir.

Sibley ve arkadaşlarının (2022) Çok Modlu DEHB Tedavi Araştırması (MTA) verilerine dayanan uzunlamasına çalışmasında, çocukluk döneminde DEHB tanısı bulunan 558 kişinin izlem bilgileri incelenmiştir.

Araştırmada katılımcıların %63,8'inde belirtilerin hafiflediği ve yeniden belirginleştiği dönemlerle karakterize, dalgalı bir seyir bildirilmiştir. İzlem boyunca sürdürülen tam düzelme ölçütünü karşılayanların oranı ise %9,1'dir.

Bu değerler, söz konusu araştırmanın örneklemine ve kullandığı değerlendirme ölçütlerine aittir. Bütün DEHB tanılı kişilerin gelecekte aynı seyri göstereceği anlamına gelmez.

Bu araştırmaların birlikte işaret ettiği önemli nokta şudur:

Belirtilerin azalması, tam tanı ölçütlerinin artık karşılanmaması ve günlük yaşamda güçlüklerin tamamen ortadan kalkması birbirinden farklı durumlardır.

DEHB Neden Ortaya Çıkar?

DEHB'nin tek ve kesin bir nedeni belirlenmiş değildir.

Bilimsel araştırmalar genetik, nörogelişimsel ve çevresel etkenlerin olası rollerini incelemektedir.

Genetik Etkenler

Aile ve genetik araştırmaları, kalıtsal etkenlerin DEHB ile güçlü biçimde ilişkili olduğunu göstermektedir.

Ancak bu bulgu, DEHB'nin tek bir gen tarafından belirlendiği veya ailede DEHB bulunan herkesin bu bozukluğu geliştireceği anlamına gelmez.

Beyin Gelişimi ve Nörobiyolojik Süreçler

Araştırmalarda dikkat, davranışların düzenlenmesi, ödül süreçleri ve bilişsel kontrolle ilişkili beyin ağları incelenmektedir.

Ancak belirli bir öğrencinin dikkatinin dağılmasından hareketle beynindeki bir yapının veya kimyasal sürecin bozuk olduğu sonucuna varılamaz.

DEHB tanısı, rutin olarak tek bir beyin görüntüleme bulgusuna veya biyolojik teste dayanmaz.

Çevresel ve Gelişimsel Etkenler

Bazı çevresel etkenlerin DEHB riskiyle ilişkisi araştırılmaktadır.

Ancak bir risk etkeninin belirlenmesi, belirli bir kişide bozukluğun kesin olarak o etkenden kaynaklandığını göstermez.

Benzer şekilde uyku yetersizliği veya sınıf ortamındaki dikkat dağıtıcılar bazı belirtileri artırabilir ya da DEHB'ye benzeyen güçlükler oluşturabilir. Ancak bunların tek başına DEHB'nin nedeni olduğu söylenemez.

Bu nedenle DEHB'yi yalnızca genetik, yalnızca beyin kimyası veya yalnızca çevresel koşullarla açıklamak bilimsel açıdan yetersizdir.

DEHB'de Dürtü Kontrolü ve Ödülün Gecikmesi Neden Önemlidir?

DEHB'nin psikolojik süreçlerini açıklamak amacıyla farklı kuramsal modeller geliştirilmiştir.

Sonuga-Barke'nin (2002) çift yol modeli bu yaklaşımlardan biridir.

Model, DEHB ile ilişkili olabilecek iki sürece odaklanır.

Bunlardan ilki, davranışsal engelleme ve bilişsel kontrolle ilişkili güçlüklerdir.

İkincisi ise gecikmeye karşı isteksizlik ve ödülün zamanlamasıyla ilişkili motivasyonel süreçlerdir.

Örneğin bir öğrenci, uzun vadede akademik yarar sağlayacak bir göreve başlamak yerine hemen keyif veren bir etkinliğe yönelebilir.

Bu davranışın ödülün zamanlamasıyla ilişkili olması mümkündür.

Ancak böyle bir tercih, öğrencide DEHB bulunduğunu göstermez.

Aynı davranış görevden kaçınma, kaygı, öğrenme eksikliği, yorgunluk veya başka etkenlerle de ilişkili olabilir.

Çift yol modeli, DEHB'nin psikolojik açıdan farklı süreçlerle ilişkili olabileceğini açıklamaya çalışan kuramsal bir yaklaşımdır. Klinik tanı ölçütü veya kişiye özgü neden belirleme aracı değildir.

DEHB Öğrenmeyi ve Ders Çalışmayı Nasıl Etkileyebilir?

DEHB ile ilişkili belirtiler, öğrenme sürecinin farklı aşamalarını etkileyebilir.

Öğrenci çalışmaya başlamakta, yönergeyi takip etmekte, dikkatini sürdürmekte, gerekli bilgileri zihninde işlemekte veya çalışmasını tamamlamakta zorlanabilir.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken bir ayrım vardır:

Öğrencinin bir görevi tamamlayamaması, o konuyu öğrenemeyeceği anlamına gelmez.

Örneğin bir öğrenci matematik sorusunu çözmek için gerekli işlemleri biliyor olabilir. Buna rağmen yönergenin bazı basamaklarını atladığı için yanlış sonuca ulaşabilir.

Başka bir öğrenci ise yönergeyi doğru takip etmesine rağmen matematiksel kavramları yeterince öğrenmediği için aynı soruyu çözemeyebilir.

Her iki öğrencinin de yanlış cevap vermesi, aynı öğrenme güçlüğünü yaşadıkları anlamına gelmez.

Bu nedenle eğitimsel değerlendirmede öğrencinin yalnızca kaç doğru veya yanlış yaptığına değil, görevin hangi aşamasında zorlandığına bakılmalıdır.

Öğrencinin bilgi eksikliği, çalışma davranışı ve öğrenme çıktıları arasındaki ayrımları daha ayrıntılı incelemek için Ders Çalışmak Neden Her Zaman Öğrenmek Değildir? Öğrenme Güçlüklerini Anlamanın Dört Boyutu yazısına başvurabilirsiniz.

Okulda DEHB ile İlişkili Güçlükler Nasıl Değerlendirilebilir?

Öğrencinin yaşadığı güçlüğü yalnızca “dikkatsiz”, “hareketli” veya “sorumsuz” olarak tanımlamak, uygun eğitimsel desteğin belirlenmesini zorlaştırabilir.

Bunun yerine gözlenen davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı ve hangi aşamada güçlük oluştuğu incelenebilir.

Örneğin:

Göreve başlayamama: Öğrenci ilk adımı bilmiyor olabilir. Görevin başlangıç basamağı daha açık hâle getirilebilir.

Yönergenin bir bölümünü atlama: Yönerge çok uzun veya karmaşık olabilir. Sıralı ve gerektiğinde yazılı yönergeler denenebilir.

Çalışma sırasında dikkatin sık dağılması: Çevredeki uyaranlar ve görevin niteliği incelenebilir. Dikkat dağıtıcıların azaltılması değerlendirilebilir.

Görevi tamamlayamama: Öğrencinin planlama ve ilerlemeyi izleme becerileri incelenebilir. Görev anlamlı bölümlere ayrılabilir.

Ödev veya materyal unutma: Organizasyon güçlüğü değerlendirilerek görünür hatırlatıcılar ve sade kontrol listeleri kullanılabilir.

Sırasını beklemekte zorlanma: Açık davranış beklentileri, uygun geri bildirim ve davranışsal destekler değerlendirilebilir.

Bu düzenlemelerin amacı DEHB'yi tanılamak veya tedavi etmek değildir.

Amaç, öğrencinin belirli bir öğrenme göreviyle daha etkili biçimde çalışabilmesini sağlamaktır.

Sınıfta Uygulanabilecek Destekleyici Yaklaşımlar

NICE NG87 ve CDC'nin okul ortamına ilişkin önerileri, DEHB'li öğrencilerin bireysel gereksinimlerine uygun çevresel düzenlemeler ve davranışsal desteklerden yararlanabileceğini göstermektedir.

Ancak bütün düzenlemelerin her öğrenci için aynı düzeyde yararlı olduğu düşünülmemelidir.

Yönergeleri Açık, Sıralı ve Anlaşılır Verin

Bir öğrenciye aynı anda çok sayıda işlem içeren yönerge verilmesi, görevin takip edilmesini güçleştirebilir.

Örneğin:

“Kitabınızı açın, bütün soruları çözün, çözüm yollarını yazın ve bitince cevaplarınızı kontrol edin.”

yerine şu sıra kullanılabilir:

  1. İlk sorunun yönergesini oku.

  2. Verilen bilgileri belirle.

  3. Çözümünü yaz.

  4. İşlemlerini kontrol et.

Öğrenciden ne yapacağını kendi sözcükleriyle açıklaması istenebilir.

Bu uygulama yönergenin anlaşılıp anlaşılmadığını değerlendirmeye yardımcı olabilir.

Görevleri Anlamlı Bölümlere Ayırın

Uzun bir çalışma, öğrencinin hangi aşamada bulunduğunu izlemesini zorlaştırabilir.

Bu durumda bütün çalışma sayfasını tek bir görev olarak vermek yerine sorular belirli gruplara ayrılabilir.

Ancak görevin küçük parçalara ayrılması, öğrencinin öğrenmesi gereken içeriğin gelişigüzel azaltılması anlamına gelmemelidir.

Amaç, aynı öğrenme hedefini daha yönetilebilir adımlarla gerçekleştirmektir.

Dikkat Dağıtıcıları Azaltın

Bazı öğrenciler sınıftaki gürültüden, sürekli hareket eden kişilerden veya yoğun görsel uyaranlardan daha fazla etkilenebilir.

Bu durumda oturma düzeninin değiştirilmesi, çalışma masasındaki gereksiz materyallerin azaltılması veya daha sakin bir çalışma alanı sağlanması denenebilir.

Ancak her öğrenciyi sınıfın ön sırasına oturtmak veya sınıftan ayrı bir yere almak otomatik olarak doğru bir çözüm değildir.

Öğrencinin sosyal katılımı, bireysel gereksinimleri ve uygulamanın gerçek etkisi birlikte değerlendirilmelidir.

Hareket ve Dinlenme Aralarını Gereksinime Göre Planlayın

Uzun süre dikkat gerektiren görevler bazı öğrenciler için yorucu olabilir.

Bu durumda kısa hareket veya dinlenme araları planlanabilir.

Ancak ara süresi ve sıklığı bütün öğrenciler için aynı olmak zorunda değildir.

Önemli olan, aranın öğrencinin göreve yeniden katılmasını kolaylaştırıp kolaylaştırmadığının değerlendirilmesidir.

Somut ve Uygun Geri Bildirim Sağlayın

Öğrencinin yalnızca hatalarını belirtmek yerine gerçekleştirdiği uygun davranışları da tanımlamak yararlı olabilir.

Örneğin:

“İlk iki soruda yönergeyi sırayla takip ettin ve işlemlerini tamamladın.”

Bu tür geri bildirim, öğrencinin hangi davranışının uygun olduğunu anlamasına yardımcı olabilir.

Genel ve belirsiz övgüler yerine gözlenebilir davranışlara dayanan geri bildirimler tercih edilebilir.

Düzenlemenin Etkisini İzleyin

Bir sınıf düzenlemesinin yararlı olup olmadığı yalnızca uygulanmış olmasına bakılarak belirlenemez.

Örneğin yazılı yönergeler kullanılmaya başlandıktan sonra öğrencinin daha önce sıklıkla atladığı basamakları tamamlayıp tamamlamadığı incelenebilir.

Gelişme görülmüyorsa aynı yöntemi sürekli tekrarlamak yerine güçlüğün nedeni yeniden değerlendirilmelidir.

Bu yaklaşım, öğrencinin yalnızca davranışını değiştirmesini beklemek yerine öğretim koşullarını da değerlendirmeyi gerektirir.

Evde DEHB ile İlişkili Güçlükler İçin Neler Yapılabilir?

Evde uygulanacak destekler çocuğun yaşına, bireysel gereksinimlerine ve günlük yaşam koşullarına uygun olmalıdır.

Açık rutinler, görünür görev listeleri, anlaşılır beklentiler ve çalışma ortamındaki dikkat dağıtıcıların azaltılması bazı çocuklar için yararlı olabilir.

Ancak ebeveynin çocuğun bütün görevlerini sürekli yönetmesi veya onun yerine tamamlaması amaçlanmamalıdır.

Çocuğun gelişim düzeyine uygun biçimde sorumluluk alabilmesi ve organizasyon becerilerini geliştirmesi desteklenmelidir.

Örneğin uzun bir ödevi tamamlamakta zorlanan çocuğa şu sorular yöneltilebilir:

“Bugün tamamlaman gereken ilk görev nedir?”

“Bu görev için hangi malzemelere ihtiyacın var?”

“Hangi aşamada zorlanıyorsun?”

“Bu aşamayı tamamlamanı ne kolaylaştırabilir?”

“Bir sonraki adımın ne olacak?”

Bu sorular sürekli tekrar edilerek baskı oluşturmak için değil, çocuğun hangi desteğe ihtiyaç duyduğunu anlamak için kullanılmalıdır.

Bazı çocuklar yalnızca ilk adımın belirlenmesine ihtiyaç duyabilirken bazıları daha yapılandırılmış ve uzman desteğiyle planlanmış müdahalelerden yararlanabilir.

Ayrıca ailelerin çocuğun yalnızca güçlük yaşadığı alanlara değil, ilgi alanlarına ve güçlü yönlerine de dikkat etmesi önemlidir.

Örnek Uygulama: Yönergeleri Atlayan Bir Öğrenciye Nasıl Destek Olunabilir?

Dört aşamadan oluşan bir matematik çalışmasında öğrencinin ikinci ve üçüncü yönergeleri sık sık atladığını düşünelim.

Öğretmen önce öğrencinin gerekli matematiksel işlemleri bilip bilmediğini kontrol eder.

Öğrenci temel işlemleri doğru yapabilmektedir. Ancak çok aşamalı yönergelerde zorlanmaktadır.

Bunun üzerine öğretmen şu düzenlemeyi deneyebilir:

İlk aşama: Öğrencinin yapacağı işlem kısa ve açık biçimde belirtilir.

İkinci aşama: Öğrenciden işlemi nasıl gerçekleştireceğini kendi sözcükleriyle açıklaması istenir.

Üçüncü aşama: Öğrenci çözümü gerçekleştirir.

Dördüncü aşama: Öğrenci çözümünü kontrol eder ve sonraki basamağa geçer.

Öğretmen bu süreçte öğrencinin hangi aşamalarda bağımsız çalışabildiğini ve nerede desteğe ihtiyaç duyduğunu gözlemler.

Öğrenci yönergeleri daha tutarlı takip etmeye başladığında basamaklar kademeli olarak birleştirilebilir.

Böylece destek azaltılarak bağımsız çalışma becerisi geliştirilmeye çalışılır.

Ancak bu örneğin bir sınırlılığı bulunmaktadır.

Bu uygulama DEHB tanılamaz, klinik tedavi yerine geçmez ve bağımsız bir deneysel araştırmayla etkililiği doğrulanmış özel bir program olarak sunulamaz.

Eğitimsel bir düzenleme örneğidir. Etkisi, öğrencinin gözlenebilir görev performansı üzerinden değerlendirilmelidir.

DEHB Tedavisinde Hangi Yöntemler Kullanılır?

DEHB'nin belirtilerini azaltmak ve kişinin günlük işlevselliğini desteklemek amacıyla bilimsel olarak değerlendirilen farklı tedavi yaklaşımları bulunmaktadır.

Tedavi planı kişinin yaşına, belirtilerin niteliğine, işlev kaybına, eşlik eden durumlara ve bireysel gereksinimlerine göre oluşturulur.

Davranışçı Müdahaleler ve Ebeveyn Eğitimi

Özellikle küçük çocuklarda, ebeveynlere yönelik davranış yönetimi eğitimi önemli bir tedavi yaklaşımıdır.

CDC'nin aktardığı Amerikan Pediatri Akademisi önerilerine göre altı yaşından küçük çocuklarda ebeveynlere yönelik davranış yönetimi eğitimi, ilaç tedavisinden önce önerilen ilk basamak yaklaşımlar arasındadır.

Bu programlarda ebeveynlerin açık beklentiler oluşturması, uygun davranışları desteklemesi ve zorlayıcı durumlarla daha etkili başa çıkması hedeflenebilir.

Okul çağındaki çocuklarda davranışçı sınıf müdahaleleri ve organizasyon becerileri eğitimi de destekleyici yaklaşımlar arasında yer alır.

Ancak ebeveyn eğitimi, çocuğun yaşadığı güçlüklerin ebeveynlerinden kaynaklandığı anlamına gelmez.

Amaç, çocuğun gelişimsel ve davranışsal gereksinimlerine uygun destek becerileri geliştirmektir.

İlaç Tedavisi

DEHB tedavisinde uyarıcı ve uyarıcı olmayan bazı ilaçlar kullanılmaktadır.

İlaç tedavisi, bazı bireylerde temel belirtilerin azaltılmasına ve günlük işlevselliğin geliştirilmesine katkıda bulunabilir.

Ancak ilaç seçimi, doz ayarlaması ve tedavinin izlenmesi yetkin hekimlerin sorumluluğundadır.

Tedavi sırasında olası yararlar, yan etkiler ve kişinin genel sağlık durumu birlikte değerlendirilir.

Örneğin bazı ilaçlar iştah azalması veya uyku sorunları gibi yan etkilerle ilişkili olabilir.

İlaç kullanımı hakkında karar verilmesi öğretmenin, ebeveynin veya okul psikolojik danışmanının tek başına verebileceği bir karar değildir.

Psikolojik Müdahaleler

DEHB ile ilişkili güçlüklerin yönetilmesinde yapılandırılmış psikolojik müdahaleler kullanılabilir.

Bu müdahaleler görevleri düzenleme, zaman yönetimi, davranışsal öz düzenleme, problem çözme ve eşlik eden psikolojik güçlüklerle başa çıkma gibi alanları kapsayabilir.

Özellikle yetişkinlerde bilişsel davranışçı terapi temelli yaklaşımlar, günlük yaşam becerilerinin geliştirilmesine yardımcı olabilir.

Ancak psikolojik müdahalelerin türü ve beklenen etkileri kişinin yaşına, belirtilerine ve tedavi gereksinimine göre değişir.

Okul Desteği Tedavinin Yerini Tutar mı?

Hayır.

Eğitimsel düzenlemeler, öğrencinin öğrenmeye katılımını ve günlük okul işlevselliğini destekleyebilir.

Ancak klinik tedavi gereksinimi bulunduğunda bu düzenlemeler tek başına tedavinin yerine geçmez.

Benzer şekilde klinik tedavi uygulanması, öğrencinin okul ortamındaki bütün destek gereksinimlerinin ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Bu nedenle okul, aile ve ilgili sağlık uzmanları arasında uygun iş birliği önemlidir.

Dikkat Egzersizleri ve Dijital Uygulamalar DEHB'yi Tedavi Eder mi?

Dikkat eğitimi, bilişsel antrenman, nörogeribildirim ve farklı dijital uygulamalar DEHB alanında araştırılmaktadır.

Ancak belirli bir uygulamada performansın artması, günlük yaşamda DEHB belirtilerinin aynı ölçüde iyileştiğini göstermez.

Özellikle bir dikkat oyununda daha hızlı veya daha doğru yanıt vermek, bu becerinin okul başarısına ya da günlük işlevselliğe kendiliğinden aktarılacağını kanıtlamaz.

NIMH'nin değerlendirmelerinde bilişsel antrenman ve nörogeribildirim gibi yaklaşımların etkilerine ilişkin sınırlılıklar belirtilmektedir.

Bu nedenle bilimsel desteği yeterince belirlenmemiş uygulamalar, kanıta dayalı tedavilerin eşdeğeri olarak sunulmamalıdır.

Okul Psikolojik Danışmanının Rolü Nedir?

DEHB ile ilişkili güçlükler yaşayan öğrencilerin desteklenmesinde okul psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri önemli bir işleve sahip olabilir.

Ancak okul psikolojik danışmanının sorumlulukları ile klinik tanı ve tedavi süreçleri birbirinden ayrılmalıdır.

Okul psikolojik danışmanı:

  • Öğrencinin akademik, sosyal ve duygusal işlevselliğini değerlendirmeye yardımcı olabilir.

  • Öğretmenlerin gözlemlerini eğitimsel açıdan inceleyebilir.

  • Öğrencinin güçlü yönlerini ve destek gereksinimlerini belirlemeye yönelik görüşmeler yapabilir.

  • Aileyle uygun iş birliğini sağlayabilir.

  • Öğrencinin gerekli durumlarda ilgili sağlık hizmetlerine yönlendirilmesini destekleyebilir.

  • Okul ortamındaki destekleyici düzenlemelerin planlanmasına ve izlenmesine katkıda bulunabilir.

Örneğin bir öğrencinin ödevlerini sürekli tamamlayamadığı bildirildiğinde yalnızca “Dikkat eksikliği var.” değerlendirmesiyle yetinilmemelidir.

Öğrencinin göreve başlayıp başlayamadığı, yönergeyi anlayıp anlamadığı, gerekli bilgileri bilip bilmediği ve hangi koşullarda daha iyi çalışabildiği incelenmelidir.

Bu değerlendirmeler, klinik tanının yerine geçmeden eğitimsel destek gereksinimini belirlemeye katkıda bulunabilir.

Öğrencinin kişisel bilgileri ve sağlık verileri gizlilik ilkeleri çerçevesinde korunmalı; öğretmenlerle veya diğer kişilerle yalnızca gerekli bilgiler, uygun yetki ve izin koşulları gözetilerek paylaşılmalıdır.

Öğrenciyi bir tanıyla etiketlemek yerine gözlenebilir güçlüğü tanımlamak ve uygun desteğe ulaşmasını sağlamak temel yaklaşım olmalıdır.

Öğrencinin Gelişimi Nasıl İzlenebilir?

Bir eğitimsel düzenlemenin yararlı olup olmadığını belirlemek için öğrencinin gözlenebilir davranışları izlenebilir.

Örneğin şu alanlar değerlendirilebilir:

Göreve başlama: Öğrenci yönerge verildikten sonra çalışmaya başlayabiliyor mu?

Yönerge takibi: Verilen basamakları uygun sırayla gerçekleştiriyor mu?

Görev tamamlama: Başladığı çalışmanın belirlenen bölümünü tamamlayabiliyor mu?

Organizasyon: Gerekli materyallerini hazırlayabiliyor ve kullanabiliyor mu?

Dikkati yeniden yönlendirme: Dikkati dağıldıktan sonra göreve dönebiliyor mu?

Yardım isteme: Zorlandığında uygun destek talep edebiliyor mu?

Bu alanlar DEHB tanısına özgü göstergeler değildir.

Öğrencinin eğitim ortamındaki gereksinimlerini anlamaya yönelik gözlem başlıklarıdır.

Örneğin bir öğrenciye kısa ve yazılı yönergeler verilmeye başlandıktan sonra yönerge atlama davranışının azalıp azalmadığı izlenebilir.

Ancak yalnızca görev tamamlama süresinin kısalması öğrenmenin arttığı anlamına gelmez.

Öğrencinin yaptığı işlemlerin doğruluğu ve öğrenme hedeflerine ulaşıp ulaşmadığı da değerlendirilmelidir.

Çalışma davranışındaki gelişme ile öğrenme çıktısındaki gelişme birbirinden ayrı değerlendirilmelidir.

DEHB Hakkında Yaygın Yanlış Düşünceler

“Hareketli Her Çocukta DEHB Vardır.”

Yanlış.

Çocukların hareketlilik düzeyleri gelişimsel özelliklere, bireysel farklılıklara ve çevresel koşullara göre değişebilir.

DEHB tanısı yalnızca hareketlilik düzeyine bakılarak konulmaz.

“DEHB Olan Bir Kişi Hiçbir Şeye Uzun Süre Odaklanamaz.”

Yanlış.

Dikkat güçlükleri bütün görevlerde ve koşullarda aynı biçimde görülmeyebilir.

Kişinin ilgi duyduğu bir etkinliğe uzun süre yoğunlaşabilmesi, başka görevlerde dikkat düzenleme güçlüğü yaşamayacağı anlamına gelmez.

“DEHB Yalnızca Çocuklarda Görülür.”

Yanlış.

DEHB çocukluk döneminde başlar ancak belirtiler ergenlik ve yetişkinlikte devam edebilir.

Belirtilerin görünümü ve şiddeti yaşla birlikte değişebilir.

“Bir Dikkat Testiyle Kesin DEHB Tanısı Konulabilir.”

Yanlış.

Ölçekler, bilişsel testler ve bazı dijital araçlar klinik değerlendirmeye katkıda bulunabilir.

Ancak tek başlarına kesin tanı koydurmazlar.

“DEHB Olan Öğrenci Akademik Olarak Başarılı Olamaz.”

Yanlış.

DEHB tanısı kişinin zekâ düzeyini, öğrenme kapasitesini veya gelecekteki akademik başarısını kesin olarak belirlemez.

Öğrencinin bilgi ve becerileri, bireysel özellikleri, eğitim koşulları ve ihtiyaç duyduğu destek birlikte değerlendirilmelidir.

“DEHB Yalnızca Disiplin veya Motivasyon Sorunudur.”

Yanlış.

DEHB nörogelişimsel bir bozukluktur.

Bununla birlikte kişinin günlük davranışları motivasyon, öğrenme koşulları, çevresel uyaranlar ve eşlik eden başka etkenlerden de etkilenebilir.

Bu nedenle bütün güçlükler yalnızca irade veya disiplin eksikliğiyle açıklanmamalıdır.

Ne Zaman Uzman Değerlendirmesine Başvurulmalıdır?

Dikkatsizlik, aşırı hareketlilik veya dürtüsellik belirtileri uzun süredir devam ediyor ve kişinin günlük yaşamını belirgin biçimde etkiliyorsa uzman değerlendirmesi yararlı olabilir.

Özellikle şu durumlara dikkat edilmelidir:

  • Belirtilerin birden fazla ortamda görülmesi

  • Okul veya iş sorumluluklarının sürekli aksaması

  • Günlük görevlerin düzenlenmesinde belirgin güçlük yaşanması

  • Aile ve sosyal ilişkilerin olumsuz etkilenmesi

  • Dikkat ve davranış düzenleme güçlüklerinin gelişim düzeyine göre belirgin olması

  • Belirtilere kaygı, depresyon veya başka ruhsal güçlüklerin eşlik etmesi

Bu durumların bulunması kesin DEHB tanısı anlamına gelmez.

Ancak kapsamlı değerlendirme gereksinimini düşündürebilir.

Türkiye'de çocuklar ve ergenler için çocuk ve ergen psikiyatrisi; yetişkinler için psikiyatri hizmetleri, klinik değerlendirme amacıyla başvurulabilecek uzmanlık alanları arasındadır.

Belirtilerin çok ağırlaşmasını beklemek gerekli değildir.

Sık Sorulan Sorular

DEHB Tanısı Kaç Yaşında Konulur?

DEHB tanısı çocuklukta veya daha sonraki yaşlarda konulabilir. Ancak DSM-5-TR çerçevesinde bazı belirtilerin 12 yaşından önce başlamış olması beklenir. Tanının konulduğu yaş ile belirtilerin başlangıç yaşı aynı olmak zorunda değildir.

DEHB Olan Öğrenci Ders Çalışabilir ve Başarılı Olabilir mi?

Evet. DEHB tanısı öğrenmenin veya akademik başarı geliştirmenin mümkün olmadığı anlamına gelmez. Öğrencinin bireysel gereksinimlerine uygun öğretimsel düzenlemeler, davranışsal destekler ve gerektiğinde klinik tedavi yararlı olabilir.

DEHB ile Özgül Öğrenme Bozukluğu Aynı Şey midir?

Hayır. DEHB ile özgül öğrenme bozuklukları farklı klinik durumlardır. Bununla birlikte bazı kişilerde birlikte bulunabilirler. Bu nedenle öğrenme sorunlarının değerlendirilmesinde eşlik eden güçlüklerin incelenmesi önemlidir.

DEHB Tedavisinde Herkesin İlaç Kullanması Gerekir mi?

Tedavi seçimi kişinin yaşı, belirtilerinin şiddeti ve günlük işlevselliği dikkate alınarak belirlenir. Davranışçı müdahaleler, psikolojik tedaviler ve ilaç tedavisi farklı durumlarda veya birlikte değerlendirilebilir. İlaç kullanma kararı yetkin hekim tarafından verilmelidir.

Öğretmen Bir Öğrencide DEHB Olduğunu Söyleyebilir mi?

Öğretmen, öğrencinin gözlenebilir davranışlarını ve eğitimsel güçlüklerini tanımlayabilir. Ancak öğretmen gözlemleri tek başına klinik tanı yerine geçmez. Tanı kararı kapsamlı klinik değerlendirmeye dayanmalıdır.

Sonuç

Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, yalnızca hareketli olmak veya ders sırasında dikkatin dağılmasıyla açıklanamaz.

DEHB; dikkatsizlik, hiperaktivite ve dürtüsellik belirtilerinin gelişimsel özellikler, süreklilik ve günlük yaşam üzerindeki etkileriyle birlikte değerlendirilmesini gerektiren nörogelişimsel bir bozukluktur.

Belirtiler çocukluk, ergenlik ve yetişkinlik dönemlerinde farklı biçimlerde görülebilir. Ayrıca kişilerin güçlü yönleri, yaşadıkları güçlükler ve destek gereksinimleri birbirinden farklıdır.

Bu nedenle bir öğrencinin davranışını değerlendirirken yalnızca şu soruyu sormak yeterli değildir:

“Neden dikkat etmiyor?”

Bunun yerine şu sorular da önemlidir:

“Hangi görevde zorlanıyor?”

“Görevin hangi aşamasında güçlük yaşıyor?”

“Bu güçlük farklı ortamlarda da görülüyor mu?”

“Çalışmasını hangi koşullar kolaylaştırıyor veya zorlaştırıyor?”

“Ne tür bir desteğe ihtiyaç duyuyor?”

Eğitim ortamında açık yönergeler, yapılandırılmış görevler, uygun geri bildirim ve bireysel gereksinimlere göre düzenlenen çalışma koşulları bazı öğrenciler için yararlı olabilir.

Ancak bu desteklerin etkileri izlenmeli, klinik değerlendirme ve tedavi gereksinimleri ilgili uzmanlar tarafından ele alınmalıdır.

DEHB'yi anlamak, kişiyi tek bir davranışıyla tanımlamak değil; gelişimsel özelliklerini, yaşadığı güçlükleri, güçlü yönlerini ve günlük yaşamındaki işlevselliğini birlikte değerlendirmektir.

Kaynakça

Centers for Disease Control and Prevention. (2026a, 21 Ekim). Clinical care of ADHD in children. https://www.cdc.gov/adhd/hcp/clinical-care/

Centers for Disease Control and Prevention. (2026b, 21 Ekim). Diagnosing ADHD. https://www.cdc.gov/adhd/diagnosis/

Centers for Disease Control and Prevention. (2026c, 21 Ekim). ADHD in the classroom. https://www.cdc.gov/adhd/treatment/classroom.html

Centers for Disease Control and Prevention. (2026d, 21 Ekim). Treatment of ADHD. https://www.cdc.gov/adhd/treatment/

Faraone, S. V., Biederman, J., & Mick, E. (2006). The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 36(2), 159–165. https://doi.org/10.1017/S003329170500471X

National Institute for Health and Care Excellence. (2018). Attention deficit hyperactivity disorder: Diagnosis and management (NICE guideline NG87; sonraki güncellemeler ve gözden geçirmelerle). https://www.nice.org.uk/guidance/ng87

National Institute of Mental Health. (2024). Attention-deficit/hyperactivity disorder: What you need to know (NIH Publication No. 24-MH-8300). https://www.nimh.nih.gov/health/publications/attention-deficit-hyperactivity-disorder-what-you-need-to-know

Sibley, M. H., Arnold, L. E., Swanson, J. M., Hechtman, L. T., Kennedy, T. M., Owens, E., Molina, B. S. G., Jensen, P. S., Hinshaw, S. P., Roy, A., Chronis-Tuscano, A., Newcorn, J. H., & Rohde, L. A. (2022). Variable patterns of remission from ADHD in the Multimodal Treatment Study of ADHD. American Journal of Psychiatry, 179(2), 142–151. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2021.21010032

Sonuga-Barke, E. J. S. (2002). Psychological heterogeneity in AD/HD—A dual pathway model of behaviour and cognition. Behavioural Brain Research, 130(1–2), 29–36. https://doi.org/10.1016/S0166-4328(01)00432-6

Araştırma ve Yayın Açıklaması

Bu yazı, dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğunun belirtileri, klinik değerlendirmesi, gelişimsel seyri ve tedavisine ilişkin seçilmiş bilimsel araştırmalar, resmî sağlık kurumu yayınları ve klinik rehberlerden yararlanılarak hazırlanmış bir popüler psikoloji ve psikoeğitim içeriğidir.

CDC'nin Ekim 2026'da gözden geçirilen DEHB kaynakları, NIMH'nin 2024 tarihli yayını ve NICE NG87 rehberi temel klinik referanslar arasında değerlendirilmiştir. NICE NG87 ilk olarak 2018'de yayımlanmış, sonraki dönemlerde güncellenmiş ve 2026'da yeniden gözden geçirilmiştir.

Akademik araştırmaların bibliyografik bilgileri ve erişilebilen bulguları 20 Kasım 2026 tarihinde kontrol edilmiştir. Kaynakların tamamı bağımsız, tam metinli ve sistematik bir bilimsel incelemeye tabi tutulmamıştır.

Yazıdaki öğrenci örnekleri açıklama amacıyla kurgulanmıştır. Okul ve ev uygulamaları eğitimsel destek önerileridir; bağımsız olarak etkililiği kanıtlanmış özel bir müdahale programı veya psikometrik değerlendirme aracı olarak sunulmamaktadır.

Bu içerik klinik tanı, bireysel değerlendirme veya tedavi önerisinin yerine geçmez. Kaynak araştırması, bilimsel karşılaştırma, metin düzenleme ve editöryal denetimde ChatGPT (OpenAI) desteğinden yararlanılmıştır. Bağımsız uzman hakem incelemesi yapılmamıştır.

Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta


Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yazıya ilişkin sorularınızı, gerekçeli eleştirilerinizi ve düzeltme önerilerinizi paylaşabilirsiniz. Lütfen kendinize veya başkalarına ait sağlık, öğrenci, iletişim ve kimlik bilgilerini yazmayınız. Bu alan bireysel psikolojik değerlendirme veya acil yardım hizmeti değildir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, izinsiz kişisel bilgi ve yanıltıcı sağlık önerileri içeren yorumlar yayımlanmaz. Görüş ayrılığı tek başına yorum kaldırma gerekçesi değildir.

BILINGUA INSTITUTE İNGİLİZCE & FRANSIZCA

Yalnızca izlediğin değil, katıldığın bir ders. Öğretmeninle aynı anda yüz yüze iletişim kurduğun canlı çevrimiçi özel derslerde konuşmaya, anlamaya ve dili kullanmaya yer aç.

Canlı görüntülü dersBireysel öğrenme hedefleriAnlık geri bildirim

Önceden kaydedilmiş video değil; öğretmen ve öğrencinin eş zamanlı buluştuğu ders.

Eş zamanlı buluşmaBir öğretmen · Bir öğrenci
BILINGUA · CANLI DERS
EN
Let's talk!İngilizceyi duy,
anla ve konuş.
FR
On y va !Fransızcayı öğren,
kullan ve geliştir.
✓ Soru sor · Konuş · Geri bildirim al
CANLI ÖZEL DERSÖğrenmenin pasif izleyicisi değil, etkin katılımcısı ol.
TANITIM · YAZARIN KİTAPLARI

Kitap Tanıtımı

1 / 2 · Arafta

Ana sayfa Ana sayfaya dön Anasayfa