İçeriğe geç
Eğitim, psikoloji, rehberlik ve yaşam için bilgi ve araçlarPsikolojik Danışman Ahmet Usta’nın kişisel yayın platformu

Üniversite rehberi: araçlar ve rehberler

Üniversiteler ve Tercih Rehberleri

  • Türkiye Üniversiteleri İletişim Rehberi
  • Türkiye Üniversiteleri Akademik Kadro Rehberi

Yurt, Barınma ve Burs Rehberleri

KYK aracı yayında · diğer yurt rehberleri hazırlanıyor
  • KYK Yurt Arama Motoru
  • Türkiye Özel Öğrenci Yurtları Rehberi
  • Üniversitelere Ait Öğrenci Yurtları ve Konukevleri Rehberi

Askerî Okullar, Polis Okulları ve Kamu Kariyeri

Hazırlanıyor / Planlanıyor
  • Askerî Okullar Rehberi
  • Polis Okulları Rehberi
  • KPSS Rehberi

Sınavlar, Üniversite Yaşamı ve Kariyer Planlaması

Hazırlanıyor / Planlanıyor
  • ÖSYM Sınav Takvimi ve Başvuru Rehberi
  • ALES, YDS ve YÖKDİL Rehberi
  • Üniversite Kampüsleri ve Ulaşım Rehberi

Tüm rehber başlıklarını site haritasında inceleyin →

Resmî verileri kontrol edin: ÖSYM ve YÖK Atlas. Tercih kararı için ilgili yılın ÖSYM kılavuzu ve üniversitelerin güncel duyuruları esastır.

Diğer Kılavuz Araçlar

YKS çalışma kılavuzları, ölçekler ve kariyer kılavuzları.

Tüm yayımlanmış sayfalar ve yazılar →

Ergenlerde Davranış Sorunları: Nedenleri ve Çözüm Yolları

 
Okul psikolojik danışmanı, davranış sorunları yaşayan ergen bir öğrenciyle destekleyici bireysel görüşme gerçekleştiriyor.

Bir öğrencinin ders sırasında öğretmenine sert bir karşılık verdiğini, teneffüste arkadaşıyla kavga ettiğini veya okuldan izinsiz ayrıldığını düşünün.

Böyle bir olayın ardından yetişkinlerin ilk tepkisi genellikle davranışı durdurmak, öğrenciyi uyarmak ve olayın tekrarlanmasını önlemek olur. Özellikle başka öğrencilerin güvenliği etkilenmişse hızlı müdahale gerekebilir.

Ancak olay sona erdiğinde yanıtlanması gereken başka sorular da vardır.

Öğrenci neden böyle davrandı? Davranış daha önce de görülmüş müydü? Belirli kişilerle veya ortamlarda mı ortaya çıkıyor? Öğrenci akranlarıyla, ailesiyle veya okul yaşamıyla ilgili bir güçlük yaşıyor olabilir mi?

Bu soruları sormak, öğrencinin davranışını haklı çıkarmak anlamına gelmez.

Bir davranışın kabul edilemez olması, o davranışın nedenlerini anlamaya çalışmayı gereksiz kılmaz.

Ergenlerde davranış sorunlarını değerlendirirken iki sorumluluk birlikte ele alınmalıdır: Öğrencinin kendisine ve çevresine zarar veren davranışlarını sınırlandırmak ve bu davranışlarla ilişkili olabilecek gereksinimlerini anlamak.

Bu yazıda ergenlerde davranış sorunlarının olası nedenlerini, klinik değerlendirmeyle ilişkisini, okulda güvenli müdahale yollarını, ailelerin rolünü ve uygulanabilir destek yaklaşımlarını bilimsel kaynaklar ışığında inceliyoruz.

Ergenlerde Davranış Sorunları Nelerdir?

Davranış sorunları, kişinin kendisinin veya çevresindeki insanların güvenliğini, ilişkilerini ve günlük yaşamını olumsuz etkileyebilen davranışları tanımlamak için kullanılan geniş bir ifadedir.

Bu kavram tek başına psikiyatrik bir tanı değildir.

Ergenlik döneminde okul ortamında dikkat çekebilen bazı davranışlar şunlardır:

  • Akranlarla sık ve yoğun çatışmalar yaşamak

  • Başkalarına yönelik tehdit veya fiziksel saldırganlık göstermek

  • Öğretmenlerle sürekli tartışmak

  • Okul kurallarını tekrarlayan biçimde ihlal etmek

  • Başkalarının eşyalarına zarar vermek

  • Okuldan izinsiz ayrılmak

  • Başkalarının haklarını ihlal eden davranışlarda bulunmak

  • Öfkelendiğinde kendisine veya çevresine zarar verme riski oluşturmak

Ancak bu davranışlar aynı nedenlerle ortaya çıkmaz ve aynı klinik anlama gelmez.

Örneğin bir öğrenci, kendisini tehdit altında hissettiği için dersten kaçınabilir. Başka bir öğrenci, arkadaş grubundan dışlanmamak için kuralları ihlal edebilir. Bir başkası ise yoğun öfke yaşadığı sırada dürtüsel biçimde tepki verebilir.

Bu olasılıklar yalnızca açıklayıcı örneklerdir. Davranışın gerçek nedeni, gözlem ve değerlendirme yapılmadan kesinleştirilemez.

Dolayısıyla değerlendirmede öğrenciyi “sorunlu”, “saldırgan” veya “saygısız” olarak etiketlemek yerine gözlenebilir davranışın özellikleri belirlenmelidir.

Ergenlikte Her Karşı Gelme Davranışı Bir Bozukluk mudur?

Hayır.

Ergenlik, bireyin bağımsızlık geliştirdiği, kimliğini oluşturduğu, sosyal ilişkilerinin ve sorumluluklarının değiştiği bir gelişim dönemidir.

Bu süreçte gençler yetişkinlerin beklentilerini sorgulayabilir, farklı görüşler savunabilir veya bazı kurallarla ilgili anlaşmazlık yaşayabilir.

Ancak ergenlik döneminin özelliklerinden hareketle bütün çatışmaların olağan veya önemsiz olduğu sonucuna varılamaz.

Örneğin bir öğrencinin öğretmeninin kararına itiraz etmesiyle öğretmenini tehdit etmesi aynı davranış değildir.

Benzer şekilde bir öğrencinin zaman zaman ailesiyle tartışması, uzun süredir devam eden ve aile yaşamını ciddi biçimde etkileyen saldırgan davranışlarla eşdeğer değildir.

Klinik açıdan değerlendirme gereksinimini belirlerken şu özelliklere dikkat edilir:

  • Davranışın ne sıklıkta görüldüğü

  • Ne kadar süredir devam ettiği

  • Şiddeti ve oluşturduğu zarar

  • Farklı ortamlarda görülüp görülmediği

  • Öğrencinin gelişim düzeyiyle ilişkisi

  • Akademik, sosyal ve aile yaşamını nasıl etkilediği

  • Güvenlik riski oluşturup oluşturmadığı

Tek bir kural ihlali, öğrencinin kalıcı kişilik özelliğini veya psikiyatrik tanısını göstermez.

Bununla birlikte tek bir olayın ciddi zarar veya güvenlik riski oluşturması da mümkündür. Bu nedenle güvenlik açısından müdahale gereksinimi ile klinik tanı değerlendirmesi birbirinden ayrılmalıdır.

Ergenlerde Davranış Sorunları Neden Ortaya Çıkar?

Ergenlerde saldırganlık, ciddi kural ihlalleri ve diğer problem davranışlar genellikle tek bir nedene indirgenemez.

Bireysel özellikler, aile ilişkileri, akran çevresi, okul deneyimleri ve daha geniş toplumsal koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Amerika Birleşik Devletleri Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC, 2024), gençlerde şiddet davranışlarıyla ilişkili risk ve koruyucu etkenleri bireysel, ilişkisel ve toplumsal düzeylerde ele almaktadır.

Ancak risk etkenleri ile nedenler aynı şey değildir.

Bir etkenin belirli davranışlarla ilişkili bulunması, o davranışın mutlaka bu etkenden kaynaklandığını göstermez.

Duygusal ve Psikolojik Etkenler

Bazı ergenler öfke, kaygı, hayal kırıklığı, reddedilme veya yoğun stres yaşadıkları durumlarda davranışlarını düzenlemekte zorlanabilir.

Özellikle güçlü duygular sırasında düşünmeden tepki verme, sözlü çatışmayı büyütme veya ortamdan uygun olmayan biçimde uzaklaşma gibi davranışlar ortaya çıkabilir.

Ancak saldırganlık gösteren her öğrencinin duygularını düzenlemekte güçlük yaşadığı varsayılmamalıdır.

Bazı davranışlar akranlar üzerinde güç kurma, istenen bir sonuca ulaşma veya belirli bir durumdan kaçınma amacıyla da gerçekleştirilebilir.

Bu nedenle öğrencinin ne hissettiği kadar davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı ve neyle sonuçlandığı da önemlidir.

Aile İlişkileri

Aile içindeki iletişim, destek, çatışma düzeyi ve disiplin uygulamaları ergen davranışlarıyla ilişkili olabilir.

Aile içinde yoğun çatışma yaşanması, tutarsız beklentiler veya şiddete maruz kalma bazı gençler açısından risk oluşturabilir.

Bununla birlikte bir öğrencinin davranış sorunlarından hareketle ailesinin mutlaka işlevsiz veya yetersiz olduğu sonucuna varmak doğru değildir.

Ayrıca ailelerin ekonomik veya sosyal koşulları, herhangi bir öğrencinin davranışının tek başına açıklaması olarak kullanılmamalıdır.

Aile görüşmelerinde suçlayıcı yaklaşım yerine öğrencinin yaşadığı güçlükler, aile üyelerinin gözlemleri ve mevcut destek kaynakları ele alınmalıdır.

Akran İlişkileri

Ergenlik döneminde arkadaşlık ilişkileri ve bir gruba ait olma gereksinimi önem kazanabilir.

Bazı öğrenciler arkadaşlarının onayını almak veya bir gruptaki konumlarını korumak için riskli davranışlara yönelebilir.

Akran zorbalığına maruz kalma, sosyal dışlanma veya arkadaş gruplarındaki uzun süreli çatışmalar da davranışların değerlendirilmesinde dikkate alınmalıdır.

Ancak akran baskısının bulunması, öğrencinin gerçekleştirdiği zarar verici davranışların sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Amaç, davranışı haklı çıkarmak değil, yeniden ortaya çıkmasını önlemek için etkili olabilecek koşulları belirlemektir.

Okul Yaşantısı

Öğrencinin okulda kendisini güvende hissetmesi, öğretmenleriyle ilişkileri, akademik güçlükleri ve okul kurallarını nasıl deneyimlediği davranışlarıyla ilişkili olabilir.

Örneğin bir öğrenci belirli bir dersten sürekli kaçınıyorsa bunun nedeni yalnızca derse ilgisizlik olmayabilir.

Öğrenme güçlüğü, değerlendirilme kaygısı, akranlarla yaşanan sorunlar veya başka koşullar da incelenmelidir.

Bununla birlikte her devamsızlık veya kural ihlali psikolojik bir güçlüğün sonucu değildir.

Davranışın olası nedenini anlamak için tek bir açıklamaya dayanmak yerine alternatifleri değerlendirmek gerekir.

Davranış Sorunu ile Davranım Bozukluğu Arasındaki Fark Nedir?

Günlük yaşamda kullanılan “davranış sorunu” ifadesi ile klinik tanılar birbirine karıştırılmamalıdır.

Örneğin karşıt olma karşı gelme bozukluğu ve davranım bozukluğu, belirli tanı ölçütleri çerçevesinde değerlendirilen klinik durumlardır.

Karşıt olma karşı gelme bozukluğunda öfkeli veya huzursuz duygu durumu, tartışmacı-karşı gelici davranışlar ve bazı durumlarda kinci davranışlarla ilişkili bir örüntü değerlendirilebilir.

Davranım bozukluğunda ise başkalarının temel haklarını veya yaşa uygun önemli toplumsal kuralları ihlal eden, yineleyici ve kalıcı davranış örüntüleri söz konusu olabilir.

Ancak bu tanımlar, tek bir olay veya kısa süreli gözlem sonucunda tanı konulabileceği anlamına gelmez.

NICE'ın çocuk ve gençlerde antisosyal davranışlar ve davranım bozukluklarına ilişkin CG158 rehberi, değerlendirmede davranışların yanında gelişimsel özelliklerin, eşlik eden ruhsal durumların, aile ve okul koşullarının ve işlevselliğin incelenmesini önermektedir.

Özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu, öğrenme güçlükleri, iletişim güçlükleri ve başka ruhsal sorunlar da değerlendirme kapsamında ele alınabilir.

Bu nedenle okulda yapılan davranış gözlemleri ile klinik değerlendirme farklı süreçlerdir.

Okul psikolojik danışmanı veya öğretmen, gözlenen davranışı ve eğitimsel güçlükleri tanımlayabilir. Ancak bu gözlemler tek başına klinik tanı olarak sunulmamalıdır.

Akran Çatışması, Saldırganlık ve Zorbalık Aynı Şey midir?

Hayır.

Bu kavramların birbirinden ayrılması önemlidir. Çünkü her biri farklı değerlendirme ve müdahale gereksinimleri doğurabilir.

Akran Çatışması

İki öğrenci arasında görüş ayrılığı, anlaşmazlık veya karşılıklı tartışma yaşanması akran çatışması olarak değerlendirilebilir.

Çatışmanın bulunması, taraflardan birinin mutlaka sistematik zorbalık yaptığı anlamına gelmez.

Ancak çatışma sırasında tehdit, fiziksel şiddet veya başka hak ihlalleri gerçekleşmişse bunların ayrıca ele alınması gerekir.

Saldırgan Davranış

Saldırganlık; başkalarına fiziksel veya psikolojik zarar vermeye yönelik davranışları kapsayabilir.

Bir öğrencinin arkadaşını itmesi, tehdit etmesi veya eşyasına kasıtlı olarak zarar vermesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Ancak olayın özellikleri ve bağlamı incelenmeden öğrencinin kalıcı biçimde saldırgan bir kişiliğe sahip olduğu söylenemez.

Akran Zorbalığı

UNICEF Türkiye'nin (2024) açıklamasına göre akran zorbalığı, genellikle kasıtlı zarar verme, davranışın tekrarlanması ve taraflar arasında güç dengesizliği bulunmasıyla karakterize edilir.

Bu güç farkı yalnızca fiziksel özelliklerden kaynaklanmayabilir. Sosyal statü, grup desteği veya başka ilişkisel özellikler de etkili olabilir.

Zorbalık fiziksel, sözel, ilişkisel veya dijital ortamlarda ortaya çıkabilir.

Tek bir olayın zorbalık örüntüsünü göstermemesi, olayın zararsız olduğu anlamına gelmez.

Zorbalığı önlemek için davranışı durdurmak kadar hedef alınan öğrencinin güvenliğini sağlamak da önemlidir.

Güç dengesizliği bulunan bir zorbalık durumunu, tarafların eşit sorumluluk taşıdığı sıradan bir anlaşmazlık gibi ele almak uygun olmayabilir.

Özellikle mağdur konumundaki öğrenciyi kendisini tehdit eden kişiyle zorunlu biçimde yüzleştirmek veya uzlaştırmaya çalışmak güvenlik ve güç dengesizliği açısından sakıncalı olabilir.

Okulda Davranış Sorunları Nasıl Gözlemlenmelidir?

Davranışın doğru değerlendirilmesi için gözlem ile yorum birbirinden ayrılmalıdır.

Örneğin:

Yorum içeren ifade:

“Öğrenci saldırgan ve saygısız olduğu için arkadaşlarıyla sürekli sorun yaşamaktadır.”

Bu ifade, öğrencinin davranışını somut biçimde tanımlamadığı gibi gözlemle doğrulanmamış kişilik özellikleri de yüklemektedir.

Gözleme dayalı ifade:

“Öğrenci, teneffüste yaşanan tartışma sırasında arkadaşını itti. Nöbetçi öğretmen öğrencileri ayırdı. Olay sonrasında öğrencilerin açıklamaları ayrı ayrı alındı.”

İkinci ifade olayın ne olduğunu belirtir ve kanıtlanmamış kişilik değerlendirmelerinden kaçınır.

Bu örnek kurgusaldır; gerçek bir öğrenciye ait değildir.

Olay Kaydında Hangi Bilgiler Bulunmalıdır?

İhtiyaç duyulan ayrıntı düzeyi olayın niteliğine ve ilgili kurumsal yükümlülüklere göre değişebilmekle birlikte şu bilgiler yararlı olabilir:

  • Olayın tarihi, saati ve yeri

  • Gözlenen somut davranış

  • Davranışın hemen öncesinde bilinen koşullar

  • Davranıştan etkilenen kişiler

  • Olay sırasında yapılan güvenlik müdahaleleri

  • Öğrencinin kendi açıklaması

  • Olayın ardından gerçekleştirilen işlemler

Öğrencinin açıklamaları gerektiğinde açıkça “öğrenci beyanı” olarak kaydedilmelidir.

Örneğin öğrencinin “Arkadaşım bana hakaret etti.” açıklaması, başka kanıt bulunmadan doğrulanmış olgu gibi yazılmamalıdır.

Benzer şekilde öğrencinin neden öfkelendiği veya hangi amaçla davrandığı da yalnızca gözlem yapan kişinin tahminiyle kesinleştirilmemelidir.

Davranışın Öncesi ve Sonrası Neden İncelenir?

Eğitimsel davranış değerlendirmelerinde olay öncesindeki koşullar, gözlenen davranış ve davranışın ardından meydana gelen sonuçlar birlikte ele alınabilir.

Örneğin:

Öncesinde: Öğrenciden tamamlamadığı çalışmayı sınıf önünde açıklaması istenmiştir.

Davranış: Öğrenci yüksek sesle itiraz ederek sınıftan çıkmıştır.

Sonrasında: Öğrencinin o dersteki çalışması yarım kalmıştır.

Bu gözlem, davranışın hangi koşullarda gerçekleştiğini anlamaya yardımcı olabilir.

Ancak öğrencinin sınıftan çıkmasının nedeninin mutlaka görevden kaçmak olduğu sonucuna varılamaz.

Bunun için davranışın farklı zamanlardaki örüntüsü, öğrencinin açıklamaları ve diğer bilgiler değerlendirilmelidir.

Davranışın öncesini ve sonrasını kaydetmek, davranışın gerçek nedenini kendiliğinden kanıtlamaz.

Saldırganlık ve Ciddi Kural İhlallerinde İlk Müdahale Nasıl Olmalıdır?

Öğrencinin kendisine veya başka kişilere zarar verme ihtimali bulunan durumlarda ilk öncelik güvenliğin sağlanmasıdır.

Fiziksel saldırganlık, ciddi tehdit veya devam eden şiddet durumlarında yalnızca rehberlik görüşmesi yapmayı beklemek uygun değildir.

Öncelikle tehlikenin niteliğine göre gerekli güvenlik önlemleri alınmalıdır.

Güvenliği Sağlamak

Öğrencilerin ve diğer kişilerin tehlikeden uzaklaşması, yaralanmaların değerlendirilmesi ve gerektiğinde acil yardım çağrılması önemlidir.

Personelin kendisini veya başkalarını tehlikeye atacak, eğitimi ve yetkisi dışında fiziksel müdahalelerde bulunması uygun değildir.

Acil tehlike devam ediyorsa ilgili acil müdahale ve okul güvenliği süreçleri gecikmeden işletilmelidir.

Davranışa Açık Sınır Koymak

Öğrenciye davranışın neden kabul edilemez olduğu açık ve somut biçimde belirtilmelidir.

Örneğin:

“Arkadaşına vuramazsın. Önce herkesin güvenliğini sağlayacağız. Ardından yaşananları ayrı ayrı değerlendireceğiz.”

Bu ifade, öğrencinin kişiliğine ilişkin bir yargı içermeden davranışın sınırını belirler.

Olayı Kişisel Çatışmaya Dönüştürmemek

Öğrenciyi herkesin önünde aşağılamak, tehdit etmek veya küçük düşürmek uygun bir müdahale değildir.

Güvenlik sağlandıktan sonra öğrencinin olayı anlatmasına ve gerekli açıklamaların alınmasına uygun koşullar oluşturulabilir.

Ancak öğrencinin sakinleşmesi beklenirken tehlike altında bulunan başka kişilerin korunması geciktirilmemelidir.

Gerekli Bildirimleri Gerçekleştirmek

Olayın niteliğine göre okul yönetimi, ilgili birimler, aile ve yetkili kurumlarla yapılması gereken bildirimler değerlendirilmelidir.

Ciddi şiddet, istismar şüphesi veya başka bir çocuk koruma riski bulunduğunda ilgili mevzuat ve kurumsal yükümlülükler uygulanmalıdır.

Güvenlik gereksinimi ile öğrencinin mahremiyeti birlikte gözetilmelidir.

Problem Davranış Gösteren Öğrenciye Nasıl Destek Olunabilir?

Davranış sorunlarının ele alınmasında yalnızca istenmeyen davranışı durdurmak yeterli olmayabilir.

Öğrencinin aynı koşullarda daha uygun hangi davranışları kullanabileceğini öğrenmesi de önemlidir.

Öğrenciyi Dinlemek

Görüşmede öğrencinin bakış açısı değerlendirmeye dâhil edilmelidir.

Örneğin şu sorular kullanılabilir:

“Senin açısından olay nasıl başladı?”

“O sırada ne düşündün ve ne hissettin?”

“Nasıl tepki verdin?”

“Bu tepkinin sana ve diğer kişilere etkisi ne oldu?”

“Benzer bir durum tekrar yaşanırsa nasıl davranabilirsin?”

Bu sorular öğrencinin davranışını haklı çıkarmak için değil, davranışın koşullarını ve olası alternatiflerini değerlendirmek amacıyla kullanılabilir.

Beklentileri Somutlaştırmak

“Bir daha sorun çıkarma.” gibi genel ifadeler hangi davranışın beklendiğini yeterince açıklamaz.

Bunun yerine:

“Arkadaşınla anlaşmazlık yaşadığında fiziksel müdahalede bulunma. Tartışma büyüyorsa güvenli biçimde uzaklaş ve öğretmenden yardım iste.”

gibi uygulanabilir bir davranış beklentisi tanımlanabilir.

Alternatif Davranışları Öğretmek

Öğrencinin gereksinimine göre şu beceriler ele alınabilir:

  • Öfkelendiğinde güvenli biçimde durup tepkiyi erteleme

  • Anlaşmazlığı fiziksel şiddete başvurmadan ifade etme

  • Uygun zamanda yardım isteme

  • Başkalarının haklarına ve kişisel sınırlarına saygı gösterme

  • Duygu ve düşüncelerini açık biçimde ifade etme

  • Sorun çözme seçeneklerini değerlendirme

Bu beceriler örnek olaylar, canlandırmalar ve uygun geri bildirimlerle desteklenebilir.

Ancak her davranış sorununun yalnızca sosyal beceri eksikliğinden kaynaklandığı düşünülmemelidir.

Bazı öğrenciler uygun davranışı bilmelerine rağmen belirli koşullarda farklı bir davranışı tercih edebilir. Bazılarında ise daha kapsamlı ruh sağlığı veya çevresel destek gereksinimleri bulunabilir.

Aileyle İş Birliği Yapmak

Aile görüşmelerinde yalnızca öğrencinin yaptığı hataların sıralanması yeterli değildir.

Davranışın hangi koşullarda ortaya çıktığı, evde benzer güçlükler yaşanıp yaşanmadığı ve daha önce yararlı bulunan yaklaşımlar değerlendirilebilir.

Okul ve aile arasında açık, uygulanabilir ve çelişmeyen beklentiler oluşturulması destek sürecini kolaylaştırabilir.

Ancak aileyle iş birliği kurulurken öğrenciye ait özel bilgilerin gereksiz paylaşımından kaçınılmalıdır.

Gerektiğinde Uzman Değerlendirmesine Yönlendirmek

Davranışlar süreklilik gösteriyor, şiddetleniyor, belirgin işlev kaybına yol açıyor veya ciddi güvenlik riski oluşturuyorsa ilgili sağlık ve çocuk koruma hizmetlerine yönlendirme gereksinimi değerlendirilmelidir.

Okul psikolojik danışma ve rehberlik hizmetleri, gerekli klinik tanı ve tedavinin yerine geçmez.

Okul Bağlılığı Davranış Sorunları Açısından Neden Önemlidir?

Öğrencinin okulla kurduğu ilişki yalnızca akademik başarı veya kurallara uyma üzerinden değerlendirilmemelidir.

Okul bağlılığı; öğrencinin okulda önemsendiğini, kabul edildiğini, desteklendiğini ve bir topluluğun parçası olduğunu hissetmesiyle ilişkilidir.

CDC'nin 18 Kasım 2024 tarihli açıklamasında okul bağlılığının daha olumlu sağlık davranışları ve eğitim çıktılarıyla ilişkili olduğu belirtilmektedir.

Okul bağlılığı yüksek öğrencilerin bazı ruh sağlığı güçlükleri, şiddet ve madde kullanımı gibi riskleri daha düşük düzeyde bildirme eğiliminde olduğu aktarılmaktadır.

Ancak bu bulgular, okul bağlılığının her öğrencide tek başına davranış sorunlarını önleyeceğini kanıtlamaz.

Okul bağlılığı ile davranışlar arasındaki ilişkiyi değerlendirirken başka bireysel ve çevresel etkenler de dikkate alınmalıdır.

Okul Bağlılığı Nasıl Desteklenebilir?

Öğrencilerin okulda güvenebilecekleri yetişkinlere ulaşabilmesi önemlidir.

Ayrıca:

  • Kuralların açık ve anlaşılır olması

  • Uygulamaların adil ve tutarlı yürütülmesi

  • Akran zorbalığına karşı etkili müdahaleler geliştirilmesi

  • Öğrencilerin sosyal ve kültürel etkinliklere katılabilmesi

  • Olumlu davranışların fark edilmesi

  • Öğrencilerin görüşlerinin uygun yollarla alınması

  • Güvenli ve kapsayıcı bir okul ortamının desteklenmesi

gibi uygulamalar değerlendirilebilir.

NICE NG223 rehberi, öğrencilerin sosyal, duygusal ve ruhsal iyilik hâlini desteklemek için okulun bütününü kapsayan yaklaşımı önermektedir.

Bu yaklaşım, sorumluluğu yalnızca okul psikolojik danışmanına veya belirli öğretmenlere bırakmak yerine okulun genel işleyişini ve ilişkilerini de değerlendirmeyi gerektirir.

Okullar İçin Uygulanabilir Davranış Değerlendirme ve Destek Süreci

Okulda tekrarlayan davranış sorunlarına yönelik çalışmaların rastlantısal uyarılardan veya birbirinden kopuk görüşmelerden oluşmaması önemlidir.

Aşağıdaki süreç, eğitimsel gözlem ve destek çalışmalarını düzenlemek amacıyla kullanılabilir.

Davranışı Tanımlama

Öncelikle değiştirilmesi veya azaltılması hedeflenen davranış somut biçimde belirlenir.

Örneğin “Arkadaşlarına saygısız davranıyor.” yerine “Tartışma sırasında arkadaşına hakaret ediyor.” ifadesi daha açık bir davranış tanımıdır.

Güvenliği Değerlendirme

Davranışın öğrenciye veya başka kişilere zarar verme riski bulunup bulunmadığı değerlendirilir.

Acil risk söz konusuysa rutin destek planı beklenmeden gerekli müdahaleler gerçekleştirilir.

Olayın Koşullarını İnceleme

Davranışın ne zaman ve hangi ortamlarda ortaya çıktığı değerlendirilir.

Öğrencinin açıklamaları, öğretmen gözlemleri ve gerekli diğer bilgiler birlikte incelenebilir.

Ulaşılabilir Hedefler Belirleme

Öğrenci için yalnızca “davranış sorunları azalacak” gibi genel bir hedef oluşturmak yerine daha somut bir hedef belirlenebilir.

Örneğin:

“Öğrenci, akranıyla yaşadığı anlaşmazlıkta fiziksel müdahale yerine öğretmenden yardım isteme davranışını kullanacak.”

Bu hedefin öğrenci açısından gerçekçi olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir.

Destek Yöntemlerini Planlama

Öğrencinin gereksinimine göre bireysel görüşmeler, sosyal beceri çalışmaları, sınıf içi düzenlemeler, aile iş birliği ve uygun diğer destekler planlanabilir.

Gerekli durumlarda klinik değerlendirme ve çocuk koruma süreçleri ayrıca yürütülür.

Gelişmeyi İzleme

Davranışın sıklığı, şiddeti ve öğrencinin günlük işlevselliği belirli aralıklarla yeniden değerlendirilir.

Örneğin fiziksel çatışmaların azalıp azalmadığı kadar öğrencinin uygun yardım isteme davranışını kullanıp kullanmadığı da izlenebilir.

Ancak yalnızca olay sayısının azalması sorunun tamamen çözüldüğünü göstermez.

Öğrencinin okula katılımı, ilişkileri ve yaşadığı güçlükler de dikkate alınmalıdır.

Bu süreç, bilimsel ve mesleki ilkelerden hareketle hazırlanmış genel bir eğitimsel destek çerçevesidir. Standartlaştırılmış bir psikometrik araç, bağımsız olarak etkililiği doğrulanmış müdahale programı veya klinik risk değerlendirme protokolü değildir.

Örnek Olay: Sürekli Tartışmaya Giren Bir Öğrenci

Bir lise öğrencisinin son dönemde arkadaşlarıyla sık sık tartıştığını ve bazı tartışmaların fiziksel müdahaleye dönüştüğünü düşünelim.

Okul yönetimi tarafından yalnızca tekrar eden disiplin uyarılarının yeterli olmadığı değerlendirilmiştir.

Öğrenciyle yapılan görüşmede belirli bir arkadaş grubuyla uzun süredir çatışma yaşadığı anlaşılmıştır.

Öğretmen gözlemleri, olayların çoğunlukla teneffüslerde ve aynı öğrenci grubunun bulunduğu alanlarda gerçekleştiğini göstermektedir.

Bu durumda yalnızca öğrencinin öfke düzeyini azaltmaya odaklanmak yeterli olmayabilir.

Öncelikle bütün öğrencilerin güvenliğinin sağlanması ve çatışmanın niteliğinin değerlendirilmesi gerekir.

Ardından öğrencinin olaylara ilişkin açıklamaları alınabilir, akran ilişkileri incelenebilir ve uygun davranış seçenekleri üzerinde çalışılabilir.

Gerektiğinde aileyle iş birliği kurularak okulda uygulanacak destekler belirlenebilir.

Ancak öğrencinin açıklamalarından veya gözlenen örüntüden hareketle davranışın kesin nedeni belirlenmiş gibi davranılmamalıdır.

Örneğin olayların belirli bir arkadaş grubunun yanında gerçekleşmesi, davranışın mutlaka akran onayı kazanma amacı taşıdığını kanıtlamaz.

Bu örnek tamamen kurgusaldır. Gerçek bir öğrenciye, tamamlanmış uygulamaya veya araştırma sonucuna ait değildir.

Öğrenciyi Damgalamadan Sorumluluk Almasını Sağlamak Mümkün müdür?

Evet.

Bir öğrenciyi davranışları üzerinden kalıcı biçimde tanımlamaktan kaçınmak, yaptığı davranışların sonuçlarını görmezden gelmek anlamına gelmez.

Örneğin “Sen zaten saldırgan bir öğrencisin.” ifadesi kişinin kendisine yönelik olumsuz bir etiket içerir.

Buna karşılık:

“Arkadaşına fiziksel müdahalede bulunman kabul edilemez. Bu davranışın sonuçlarını değerlendireceğiz ve benzer durumlarda nasıl davranabileceğini konuşacağız.”

ifadesi hem davranışa sınır koyar hem de öğrenciyi tek bir özellikle tanımlamaz.

Burada davranışın sorumluluğunu almak, verdiği zararı anlamak ve uygun koşullarda telafi yollarını değerlendirmek önemlidir.

Ancak ciddi şiddet ve zorbalık durumlarında zarar gören öğrencinin güvenliği ve hakları öncelikli olmalıdır.

Öğrencilerin zorunlu biçimde barıştırılması veya mağdurun özür kabul etmeye zorlanması uygun bir yaklaşım değildir.

Öğrencinin davranışlarının sonuçlarıyla yüzleşmesi, ilgili mevzuatın gerektirdiği süreçlerin uygulanmasını da dışlamaz.

Aileler Hangi Durumlarda Daha Fazla Destek Aramalıdır?

Ergenin davranışlarında zaman zaman çatışma veya karşı gelme görülmesi, tek başına klinik bir soruna işaret etmez.

Ancak bazı durumlarda daha kapsamlı değerlendirme gerekebilir.

Özellikle:

  • Fiziksel saldırganlığın tekrarlanması veya şiddetlenmesi

  • Başkalarına yönelik ciddi tehditler

  • Kendisine zarar verme davranışları veya gerçek zarar verme niyeti

  • Sürekli ve ciddi kural ihlalleri

  • Okul, aile ve sosyal yaşamda belirgin işlev kaybı

  • Başkalarının haklarını tekrarlayan biçimde ihlal etme

  • Davranışlara yoğun ruhsal sıkıntının eşlik etmesi

  • Madde kullanımıyla ilişkili güvenlik sorunları

gibi durumlarda uygun uzman değerlendirmesi önemlidir.

Bu belirtilerin bulunması tek başına davranım bozukluğu veya başka bir psikiyatrik tanı anlamına gelmez.

Ancak güvenlik, klinik değerlendirme veya aile desteği açısından daha kapsamlı bir inceleme gereksinimini düşündürebilir.

Kişinin kendisine veya başkasına yönelik yakın ve ciddi zarar verme tehlikesi bulunuyorsa acil yardım alınmalıdır. Türkiye'de acil durumlarda 112 Acil Çağrı Merkezi aranabilir.

Sık Sorulan Sorular

Ergenlerde Öfke Nöbetleri Normal midir?

Ergenlik döneminde öfke ve yoğun duygusal tepkiler görülebilir. Ancak davranışların şiddeti, sıklığı, güvenlik riski ve günlük yaşama etkileri değerlendirilmelidir. Tekrarlayan fiziksel saldırganlık veya ciddi zarar verme davranışları yalnızca ergenliğin olağan bir parçası olarak geçiştirilmemelidir.

Sürekli Kurallara Karşı Gelen Bir Öğrencide Davranım Bozukluğu Var mıdır?

Bu sonuca yalnızca karşı gelme davranışına bakılarak ulaşılamaz. Klinik tanı için belirtilerin niteliğinin, süresinin, gelişimsel özelliklerinin, işlevselliğe etkilerinin ve diğer olası açıklamaların değerlendirilmesi gerekir.

Okulda Davranış Sorunları Yalnızca Disiplin Cezalarıyla Çözülebilir mi?

Disiplin süreçleri okul düzeni ve güvenliğinin korunmasında belirli işlevler üstlenebilir. Ancak tekrarlayan davranışların nedenleri, öğrencinin destek gereksinimleri ve uygun alternatif davranışların geliştirilmesi ayrıca değerlendirilmelidir.

Öğrencinin Davranış Sorunlarından Ailesi mi Sorumludur?

Davranışlar aile koşullarıyla ilişkili olabilir ancak tek bir neden veya sorumlu belirlemek çoğu zaman bilimsel olarak mümkün değildir. Bireysel, ilişkisel ve çevresel etkenler birlikte değerlendirilmelidir. Aileyi suçlamak yerine uygun desteğe katılımını sağlamak önemlidir.

Okul Psikolojik Danışmanı Davranış Bozukluğu Tanısı Koyabilir mi?

Okul psikolojik danışmanı öğrencinin eğitim ortamındaki davranışlarını ve destek gereksinimlerini değerlendirmeye katkıda bulunabilir. Ancak klinik tanı kararları yetkin sağlık uzmanlarının değerlendirme süreçlerine dayanmalıdır.

Problem Davranış Gösteren Bir Öğrenci Değişebilir mi?

Davranışlar değişebilir; ancak değişimin nasıl ve ne ölçüde gerçekleşeceği bireysel özelliklere, davranışın niteliğine, çevresel koşullara ve uygulanan desteğe bağlıdır. Tek bir yöntemin bütün öğrencilerde kesin sonuç sağlayacağı söylenemez.

Sonuç

Ergenlerde davranış sorunları, yalnızca kurallara uyma veya uymama üzerinden açıklanamayacak kadar kapsamlıdır.

Saldırganlık, tehdit, ciddi kural ihlalleri ve tekrarlayan çatışmalar gerektiğinde hızlı ve açık müdahale gerektirir. Ancak olayın sona ermesi, davranışın nedenlerinin ve öğrencinin destek gereksinimlerinin anlaşıldığı anlamına gelmez.

Davranışların değerlendirilmesinde öğrencinin gelişimsel özellikleri, duygusal yaşantıları, aile ve akran ilişkileri, okul deneyimleri ve günlük işlevselliği birlikte ele alınmalıdır.

Okul ortamında güvenliği sağlamak, davranışları somut biçimde kaydetmek, açık sınırlar koymak, uygun alternatif davranışları öğretmek ve gerektiğinde uzman desteğine yönlendirmek birbirini tamamlayan süreçlerdir.

Bu nedenle yalnızca “Öğrenci neden böyle davranıyor?” sorusunu sormak yeterli değildir.

Şu sorular da önemlidir:

“Davranış hangi koşullarda ortaya çıkıyor?”

“Kime ve ne ölçüde zarar veriyor?”

“Öğrenci olayla ilgili ne söylüyor?”

“Hangi alternatif davranışlar geliştirilebilir?”

“Okul ve aile hangi desteği sağlayabilir?”

“Uygulanan desteklerin etkisi nasıl değerlendirilebilir?”

Ergenlerde davranış sorunlarına etkili yaklaşım, öğrencinin davranışlarını haklı çıkarmak veya görmezden gelmek değil; güvenliği ve sorumluluğu korurken öğrencinin anlaşılmasını, uygun beceriler geliştirmesini ve ihtiyaç duyduğu desteğe ulaşmasını sağlamaktır.

Kaynakça

Centers for Disease Control and Prevention. (2024a, 12 Mart). Risk and protective factors. https://www.cdc.gov/youth-violence/risk-factors/

Centers for Disease Control and Prevention. (2024b, 18 Kasım). School connectedness helps students thrive. https://www.cdc.gov/youth-behavior/school-connectedness/

National Institute for Health and Care Excellence. (2013). Antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: Recognition and management (Clinical guideline CG158; son güncelleme 2017). https://www.nice.org.uk/guidance/cg158

National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Social, emotional and mental wellbeing in primary and secondary education (NICE guideline NG223). https://www.nice.org.uk/guidance/ng223

National Institute for Health and Care Excellence. (2026, 17 Nisan). April 2026 exceptional surveillance of antisocial behaviour and conduct disorders in children and young people: Recognition and management (NICE guideline CG158). https://www.nice.org.uk/guidance/cg158/resources/april-2026-exceptional-surveillance-of-antisocial-behaviour-and-conduct-disorders-in-children-and-young-people-recognition-and-management-nice-guideline-cg158-pdf-20309750344645

UNICEF Türkiye. (2024, 30 Temmuz). Akran zorbalığı nedir ve nasıl engellenir? https://www.unicef.org/turkiye/hikayeler/akran-zorbal%C4%B1%C4%9F%C4%B1-nedir-ve-nas%C4%B1l-engellenir

Araştırma ve Yayın Açıklaması

Bu yazı, ergenlerde davranış sorunlarının değerlendirilmesi, şiddet ve kural ihlalleriyle ilişkili risk etkenleri, okul bağlılığı ve destekleyici eğitim uygulamaları hakkında seçilmiş bilimsel ve resmî kaynaklardan yararlanılarak hazırlanmış bir psikoeğitim içeriğidir.

CDC'nin 2024 tarihli yayınları, UNICEF Türkiye'nin akran zorbalığına ilişkin açıklamaları ve NICE'ın CG158 ile NG223 rehberleri temel kaynaklar olarak değerlendirilmiştir. NICE CG158 rehberinin psikososyal müdahalelere ilişkin önerileri 17 Nisan 2026'da yeniden incelenmiş, mevcut önerilerin değiştirilmemesine karar verilmiştir.

Kaynakların erişilebilir içerikleri ve temel iddialarla ilişkileri 20 Kasım 2026 tarihinde kontrol edilmiştir. Bununla birlikte kaynakların tamamına ilişkin bağımsız, tam metinli sistematik literatür incelemesi gerçekleştirilmemiştir.

Metindeki öğrenci örnekleri kurgusaldır; gerçek öğrencilerin kişisel verilerini veya klinik kayıtlarını içermez. Önerilen değerlendirme ve destek süreci standartlaştırılmış psikometrik araç, bağımsız etkililik araştırmasıyla doğrulanmış bir müdahale programı veya klinik risk değerlendirme protokolü değildir.

Yazı, bireysel klinik değerlendirme, tanı, tedavi, çocuk koruma yükümlülükleri veya ilgili mevzuatın yerine geçmez. Bilimsel kaynakların araştırılması, içerik karşılaştırması, dil düzenlemesi ve editöryal hazırlıkta ChatGPT (OpenAI) desteğinden yararlanılmıştır. Bağımsız uzman hakem incelemesi yapılmamıştır.

Hazırlayan: Psikolojik Danışman Ahmet Usta

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Yazıya ilişkin sorularınızı, gerekçeli eleştirilerinizi ve düzeltme önerilerinizi paylaşabilirsiniz. Lütfen kendinize veya başkalarına ait sağlık, öğrenci, iletişim ve kimlik bilgilerini yazmayınız. Bu alan bireysel psikolojik değerlendirme veya acil yardım hizmeti değildir. Hakaret, tehdit, ayrımcılık, izinsiz kişisel bilgi ve yanıltıcı sağlık önerileri içeren yorumlar yayımlanmaz. Görüş ayrılığı tek başına yorum kaldırma gerekçesi değildir.

BILINGUA INSTITUTE İNGİLİZCE & FRANSIZCA

Yalnızca izlediğin değil, katıldığın bir ders. Öğretmeninle aynı anda yüz yüze iletişim kurduğun canlı çevrimiçi özel derslerde konuşmaya, anlamaya ve dili kullanmaya yer aç.

Canlı görüntülü dersBireysel öğrenme hedefleriAnlık geri bildirim

Önceden kaydedilmiş video değil; öğretmen ve öğrencinin eş zamanlı buluştuğu ders.

Eş zamanlı buluşmaBir öğretmen · Bir öğrenci
BILINGUA · CANLI DERS
EN
Let's talk!İngilizceyi duy,
anla ve konuş.
FR
On y va !Fransızcayı öğren,
kullan ve geliştir.
✓ Soru sor · Konuş · Geri bildirim al
CANLI ÖZEL DERSÖğrenmenin pasif izleyicisi değil, etkin katılımcısı ol.
TANITIM · YAZARIN KİTAPLARI

Kitap Tanıtımı

1 / 2 · Arafta

Ana sayfa Ana sayfaya dön Anasayfa